Στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών, η στιγμή όπου η απογοήτευση έπαψε να είναι αντίδραση και έγινε στάση ζωής φαίνεται πως έχει ήδη επέλθει. Η στιγμή του κυνισμού έχει ήδη επέλθει.
Ο κυνισμός δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Δεν είναι ιδεολογία. Δεν είναι καν επιλογή. Είναι η αίσθηση, το απόβρασμα, το κατακάθι, που απομένει όταν έχουν εξαντληθεί ολοσχερώς οι προσδοκίες.
Για μεγάλο μέρος της νεότερης ιστορίας της, η Ελλάδα κινήθηκε με έντονα φορτισμένα «νοήματα»: ελευθερία, επέκταση, επιβίωση, ευημερία. Υπήρχε πάντα ένα «γιατί» που έδινε κατεύθυνση, ακόμη και μέσα σε δύσκολες συνθήκες. Καθώς όμως αυτά τα αφηγήματα έξαντλήθηκαν, δεν αντικαστάθηκαν και άφησαν πίσω τους ένα κενό. Κενό νοήματος. Και μέσα σε αυτό το κενό, ο κυνισμός γίνεται σχεδόν αναπόφευκτος.
Αυτός ο κυνισμός δεν έχει καμιά σχέση με την άρνηση των συμβάσεων για χάρη της ελευθερίας. Είναι κάτι πιο σιωπηλό. Είναι μια άμυνα απέναντι στη διάψευση. Ο άνθρωπος που έχει απογοητευτεί επανειλημμένα, μαθαίνει να μην πιστεύει. Όχι επειδή «ξέρει καλύτερα», αλλά επειδή δεν αντέχει πια ούτε καν να ελπίζει. Έτσι, ειρωνεύεται. Αποστασιοποιείται. Ακυρώνει εκ των προτέρων κάθε δυνατότητα.
Ο κυνισμός, δηλαδή, δεν είναι δύναμη. Είναι προστασία.
Σε ψυχολογικό επίπεδο, ο κυνισμός λειτουργεί ως ένας λεπτός αλλά ισχυρός μηχανισμός άμυνας. Ο άνθρωπος που έχει βιώσει επαναλαμβανόμενες διαψεύσεις -σε σχέσεις, θεσμούς, προσδοκίες- δεν αντέχει πλέον την έκθεση στο ενδεχόμενο μιας νέας απογοήτευσης. Έτσι, προτιμά να προεξοφλεί το αρνητικό αποτέλεσμα, να ακυρώνει εκ των προτέρων κάθε πιθανότητα, ώστε να μην ξαναπληγωθεί. Ο κυνισμός, με αυτή την έννοια, δεν είναι απουσία συναισθήματος, αλλά υπερπροστασία του. Είναι ένας τρόπος να μην επενδύεις, για να μη χάσεις· να μην πιστεύεις, για να μη διαψευστείς· να μην ελπίζεις, για να μην πονέσεις. Σαν να αυτοκτονείς για να μην πεθάνεις. Το τίμημα, όμως, είναι βαρύ: μαζί με τον πόνο, αποκλείεται και η δυνατότητα της χαράς, της σχέσης και της δημιουργίας.
Ο κυνισμός δεν χρειάζεται επιχειρήματα. Ακούγεται. Στις μικρές φράσεις της καθημερινότητας, που επαναλαμβάνονται σχεδόν μηχανικά:
«Τίποτα δεν αλλάζει.»
«Μην περιμένεις τίποτα από κανέναν.»
«Όποιος μπορεί, κοιτάει την πάρτη του.»
«Αυτή είναι η Ελλάδα.»
«Έτσι ήταν πάντα.»
«Μην είσαι αφελής.»
«Αν δεν είσαι πονηρός, σε τρώνε.»
«Σιγά μην γίνει τίποτα.»
«Κάνε τη δουλειά σου και μη μιλάς.»
«Μη μπλέκεις.»
«Κοίτα να σωθείς εσύ.»
«Εδώ δεν αλλάζει τίποτα.»
«Κανείς δεν κάνει κάτι χωρίς συμφέρον.»
Και πιο ήσυχα, πιο «σοφά»:
«Εγώ απλώς είμαι ρεαλιστής.»
«Δεν έχω αυταπάτες.»
«Έχω δει πολλά.»
«Ξέρω πώς δουλεύει το σύστημα.»
Και κάπου στο τέλος, η πιο απογυμνωμένη μορφή:
«Ε, και;»
Δύο λέξεις που δεν περιγράφουν την πραγματικότητα, την κλείνουν.
Μέσα σε αυτές τις φράσεις συμπυκνώνεται μια ολόκληρη στάση ζωής που λέει πως: καμία πράξη δεν έχει πραγματική αξία, καμία αλλαγή δεν είναι δυνατή, καμία εμπιστοσύνη δεν αξίζει το ρίσκο
Και κάπως έτσι, μια ολόκληρη κοινωνία αποσύρεται από τον εαυτό της. Δεν συγκρούεται. Δεν διεκδικεί. Δεν δημιουργεί.
Απλώς σχολιάζει, γκρινιάζει και ειρωνεύεται.
Ο κυνισμός δεν θα μπορούσε να κυριαρχήσει χωρίς κόπωση.
Η συνεχής κρίση -οικονομική, πολιτική, θεσμική- δεν οδήγησε μόνο σε αντίδραση. Οδήγησε στην εξάντληση. Και ο εξαντλημένος άνθρωπος δεν επαναστατεί. Αποσύρεται. "Αράζει".
Ο κυνισμός είναι η μορφή που παίρνει αυτή η απόσυρση.
Μια μορφή συμμετοχής χωρίς δέσμευση. Μια παρουσία χωρίς εμπλοκή, μια απούσα "παρουσία".
Ωστόσο, το πιο ύπουλο στοιχείο του κυνισμού είναι ότι μοιάζει με διαύγεια. Ο κυνικός πιστεύει ότι «βλέπει τα πράγματα όπως είναι». Ότι δεν ξεγελιέται. Ότι δεν έχει αυταπάτες. Ότι "δεν είμαι εγώ μαλάκας, σαν και σένα"!
Αυτό που δεν βλέπει όμως είναι το κόστος. Ότι μαζί με την πιθανή αυταπάτη χάνει και τη πιθανή δυνατότητα. Γιατί όποιος δεν πιστεύει σε τίποτα, δεν μπορεί να δράσει για τίποτα.
Ο νεοελληνικός κυνισμός ακύρωσε την ριψοκινδύνευση. Και χωρίς ρίσκο, δεν υπάρχει ούτε πολιτική, ούτε δημιουργία, ούτε σχέση. Υπάρχει μόνο διαχείριση. Διαχείριση της καθημερινότητας.
Διαχείριση της απογοήτευσης. Διαχείριση του «τίποτα δεν αλλάζει». Ό,τι κάνει δηλαδή και η κυρίαρχη πολιτική ελίτ.
Ο κυνισμός είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό αίσθημα μιας κοινωνίας που έχει κουραστεί από τον εαυτό της. Δεν είναι θόρυβος. Είναι σιωπή ή μάλλον μουρμουριτό.
Και αυτό το σιωπηλό μουρμουριτό δεν είναι ουδέτερο. Γιατί μέσα του χάθηκε κάτι πολύ βασικό: η δυνατότητα να πιστέψουμε ότι κάτι αξίζει να γίνει. Και χωρίς αυτό, καμία κοινωνία δεν μπορεί να βγεί πραγματικά από την παρακμή.