Η ελεημοσύνη θρησκευτικού τύπου και η οργανωμένη «φιλανθρωπική δράση» των μη κυβερνητικών οργανώσεων —ιδίως εκείνων που κινούνται στον εκκλησιαστικό χώρο ή αντλούν από αυτόν ηθικό κύρος— συγκροτούν σήμερα ένα από τα πιο αποτελεσματικά πολιτισμικά εργαλεία εξωραϊσμού της ανισότητας.

Δεν πρόκειται απλώς για πρακτικές αγαθοεργίας, αλλά για ένα πλήρες καθεστώς νοηματοδότησης, όπου η φτώχεια δεν εμφανίζεται ως σκάνδαλο, αλλά ως σκηνικό. Η ελεημοσύνη δεν λειτουργεί ως ρήξη, αλλά ως συμπλήρωμα. Όχι ως άρνηση του πλούτου, αλλά ως λεπτό βερνίκι πάνω του.

Έτσι, η πράξη της προσφοράς αποσπάται από το αίτιο της ανάγκης και μετατρέπεται σε ηθικό γεγονός αυτοτελές, αυτάρκες, ακίνδυνο.

Η «στομφώδης φιλανθρωπία» —εκείνη που συνοδεύεται από δηλώσεις, φωτογραφίες, δελτία τύπου και πρόσωπα σε ουρά— συνιστά μια ιδιαίτερη μορφή βίας, ακριβώς επειδή εμφανίζεται ως ευαισθησία. Το βλέμμα της κάμερας προηγείται του βλέμματος προς τον άνθρωπο. Ο άλλος δεν προσεγγίζεται ως πρόσωπο, αλλά ως τεκμήριο επιτυχίας της δράσης, ως αποδεικτικό στοιχείο ηθικής επάρκειας. Η ανάγκη του γίνεται εικόνα, η εικόνα αφήγηση, και η αφήγηση κεφάλαιο. Εδώ η ελεημοσύνη παύει να είναι σχέση και μετατρέπεται σε παραγωγή συμβολικής υπεραξίας, σε δημόσια επένδυση καλού ονόματος.

Αυτή η μετατόπιση είναι καίρια. Διότι η χριστιανική παράδοση δεν γνωρίζει ελεημοσύνη χωρίς αυτοαφαίρεση. Η προσφορά που δεν πληγώνει τον προσφέροντα, που δεν τον απογυμνώνει από προνόμια, που δεν τον εκθέτει σε απώλεια, δεν είναι ελεημοσύνη αλλά διαχείριση περίσσειας. Πρόκειται για μια πράξη που αφήνει άθικτο το υποκείμενο της ισχύος και μετακινεί απλώς για λίγο το βάρος της ενοχής. Όταν η ιδιοκτησία, η συσσώρευση και η κοινωνική απόσταση παραμένουν ανέπαφες, κάθε λόγος περί αγάπης καθίσταται ρητορικός και, τελικά, προσβλητικός.

Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, ιδίως όταν ντύνονται με εκκλησιαστικό λεξιλόγιο, συχνά λειτουργούν ως θεσμοί κανονικοποίησης της φτώχειας. Δεν την αμφισβητούν, τη διαχειρίζονται.

Δεν τη διαβάζουν ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών και οικονομικών επιλογών, αλλά ως ουδέτερο πεδίο παρέμβασης. Έτσι, η φιλανθρωπία μετατρέπεται σε τεχνολογία κοινωνικής ειρήνευσης: μειώνει την ένταση χωρίς να αγγίζει τα αίτια, απαλύνει το σύμπτωμα χωρίς να αγγίζει το σώμα της αδικίας.

Το αποτέλεσμα είναι μια παράδοξη συμμαχία ανάμεσα στη θρησκευτική ρητορική και στη νεοφιλελεύθερη λογική της «ευθύνης χωρίς ευθύνη».

Η ειρωνεία είναι βαθύτερη: όσο πιο έντονη η δημόσια προβολή της προσφοράς, τόσο μεγαλύτερη η απόσταση από τον ευαγγελικό της πυρήνα. Η ελεημοσύνη που διαφημίζεται ακυρώνει τον ίδιο της τον ισχυρισμό.

Δεν θεραπεύει την ντροπή του φτωχού παρά την εκθέτει.

Δεν αποκαθιστά την ισότητα αλλά τη σκηνοθετεί.

Η ουρά του συσσιτίου γίνεται τελετουργία κοινωνικής ιεραρχίας, όπου οι μεν προσφέρουν από ψηλά και οι δε λαμβάνουν από χαμηλά, με την ευλογία της δημοσιότητας. Πρόκειται για μια πράξη που χάνει το υπαρξιακό της βάθος ακριβώς επειδή επιδιώκει να φανεί.

Η ελεημοσύνη χωρίς ακτημοσύνη δεν είναι απλώς ανεπαρκής, φίλες και φίλοι είναι ιδεολογική. Αποτελεί μηχανισμό συγκάλυψης της βίας της συσσώρευσης και της κυριαρχίας.

Όσο ο ευεργέτης επιστρέφει αλώβητος στον πλούτο, στην ασφάλεια και στην κοινωνική του θέση, η πράξη του δεν μεταβάλλει τον κόσμο αλλά τον επιβεβαιώνει.

Και τότε, κάθε θεολογική επίκληση γίνεται κενή, κάθε σταυρός διακοσμητικός, κάθε λόγος περί αγάπης ένας ακόμη τρόπος να μη θιγεί τίποτα ουσιώδες.

Η ακτημοσύνη, επομένως, δεν είναι λεπτομέρεια, ούτε ηρωικό ιδανικό για λίγους. Είναι το ελάχιστο όριο αξιοπιστίας.

Χωρίς αυτήν, η φιλανθρωπία —όσο καλοστημένη κι αν είναι— παραμένει ένας πολιτισμικός θόρυβος που καλύπτει την αλήθεια: ότι η φτώχεια δεν ζητά ελεημοσύνη, αλλά δικαιοσύνη και ότι η σιωπή της πραγματικής προσφοράς είναι πιο ενοχλητική, αλλά και πιο αληθινή, από κάθε φωτογραφία καλών προθέσεων.